Edukacja Pozaformalna

Pewnie zastanawiacie się dlaczego przedmiotem naszego zainteresowania a zarazem narzędziem kluczowym instrumentem za pomocą którego chcemy przyczynić się do poprawy sytuacji młodzieży zagrożonej wykluczeniem społecznym stała się edukacja pozaformalna. Naszym zdaniem jej elastyczność, otwartość na zmiany, ciągły rozwój, otwartość na nowe metody i narzędzia stanowi najlepszą odpowiedź na współczesne wyzwania edukacyjne. Postęp ekonomiczny, technologiczny i cywilizacyjny wymaga ciągłego dostosowywania się do zmian dokonujących się we wszystkich dziedzinach życia. Nadążanie za owymi przekształceniami, funkcjonowanie w świecie, w którym zaczyna brakować gotowych wzorów działania, rozwiązań, autorytetów wymaga ciągłego zdobywania nowych kompetencji. Jeszcze do niedawna wiedza i umiejętności raz zdobyte w szkole wystarczały na zdobycie i utrzymanie pracy przez większą część życia. Okazuje się, że dzisiaj edukacja formalna nie nadąża za opisywanymi powyżej zmianami, nie wiąże się z odpowiednim przygotowaniem do wymagań rynku pracy (co potwierdzają badania pracodawców zob. np. „Bilans Kapitału Ludzkiego” http://bkl.parp.gov.pl; „Młodzi na rynku pracy” www.isp.org.pl/uploads/pdf/302561875.pdf. Dla pracodawców ważniejszym od dyplomu staje się to, co rzeczywiście potrafi młody pracownik. Co więcej w całej Europie obserwowany jest wzrost liczby osób młodych przedwcześnie opuszczających system edukacji. Naszym zdaniem edukacja pozaformalna może być alternatywą dla tych, którzy z różnych powodów opuścili system kształcenia formalnego, a także dla tych, którzy pomimo uczestniczenia w nim nie zdobyli umiejętności adekwatnych do wymagań rynku pracy.

Zamierzamy zaczerpnąć z jej zalet celem zaprojektowania innowacyjnych narzędzi integracji społecznej. Chcemy przybliżyć jej wartość tym, którzy chcą nie tylko edukować ale przede wszystkim inspirować ludzi młodych.

Edukacja pozaformalna - dla jednych pojęcie znane, rozpowszechnione, niezwykle popularne - dla innych sformułowanie niejasne, a nawet niezrozumiałe. Ci pierwsi to praktycy - edukatorzy, trenerzy, pracownicy młodzieżowi od lat opierający swoje działania o zasadę „refleksyjnego uczenia się przez praktykę z praktyki i dla praktyki”. Metody edukacji pozaformalnej są znane i rozpowszechnione w trzecim sektorze. Organizacjom pozarządowym, których działalność bazuje na dobrowolności i spontaniczności, które nie są ograniczane sztywnymi programami nauczania, anachronicznymi przepisami, barierami instytucjonalnymi, znacznie łatwiej jest sięgnąć do technik eksperymentalnych, szukać nowych, nieszablonowych rozwiązań. Inaczej jest w instytucjach publicznych gdzie „horyzont” potencjalnych innowacji jest znacznie zawężony. W rezultacie wielu spośród przedstawicieli szeroko rozumianej kadry pracującej z młodzieżą opiera się wyłącznie na standardowych metodach ujętych w oficjalnych - szkolnych programach nauczania.

Naszym celem nie jest kwestionowanie sukcesów wychowawczo edukacyjnych żadnej spośród wymienionych grup. Nie zamierzamy także występować w roli krytyków jakichkolwiek metod stosowanych w codziennej pracy z ludźmi młodymi. „Integracja przez Inspiracje” ma być jedynie próbą zaadaptowania na nowym gruncie sprawdzonych i rozpowszechnionych narzędzi pozwalających młodym ludziom na odkrywanie pasji, talentów rozwijanie umiejętności przydatnych w dorosłym życiu, narzędzi opartych na dobrowolnym i świadomym udziale młodego człowieka.

Do której grupy należysz?

Polska wersja przewodnika po programie ERASMUS+ (źródło) definiuje uczenie się pozaformalne jako:

Uczenie się, które odbywa się poprzez zaplanowane działania (pod względem celów i czasu przeznaczonego na naukę), w którym obecna jest pewna forma wsparcia, ale które nie jest częścią formalnego systemu kształcenia i szkolenia”.

Szersze ujęcie analizowanego pojęcia wykorzystywane w programie ERASMUS + (źródło) oraz jego poprzedniku programie „Młodzież w działaniu” prezentowane prezentowane m.in. w Przewodniku po programie (2013) (źródło) pozwala na wyodrębnienie następujących fundamentów edukacji pozaformalnej:

EDUKACJA POZAFORMALNA TO:
  • NAUKA POPRZEZ PRAKTYKĘ I DOŚWIADCZENIE w zgodzie z zasadą: „Powiedz mi, a zapomnę, pokaż mi, a zapamiętam, pozwól mi wziąć udział, a zrozumiem”
  • opierająca się na odmiennych od tradycyjnej relacji uczeń - nauczyciel, rolach i relacjach między uczącym a zdobywającym wiedzę. Ten pierwszy przyjmuje rolę facylitatora/mentora/trenera/coacha, który zamiast przekazywać „prawdy”, wiedzę ujętą w podręcznikach - wspomaga przebieg dobrowolnego uczenia się osoby uczestniczącej w procesie edukacyjnym, która występuje w roli partnera
  • umożliwiająca prowadzenie zajęć nie tylko przez profesjonalistów ale także przez liderów młodzieżowych
  • zakładająca dobrowolny udział osoby uczącej się
  • realizowana w sposób zaplanowany i zorganizowany
  • odbywająca się poza szkołą/uczelnią formalnie zorganizowanym kursem czy szkoleniem w czasie wolnym od nauki, w różnorodnych warunkach, kontekście i otoczeniu społecznym
  • opierająca się na KREATYWNOŚCI, SAMOEKSPRESJI, ZAANGAŻOWANIU uczestników
  • umożliwiająca i zmierzająca do osiągnięcia efektów w postaci samorozwoju, samospełnienia podmiotów oddziaływania
  • bazująca na odpowiedzialności uczestnika działań edukacyjnych za swój proces uczenia
  • będąca odpowiedzią na potrzeby i zainteresowania uczestników
  • rozumiana jako wieloetapowy proces
  • bazująca na wielowymiarowości efektów uczenia się, owocująca nie tylko rozwojem intelektualnym ale także emocjonalnym, społecznym, fizycznym, duchowym
  • oparta na interaktywnych metodach uczenia

Kluczowym dla właściwego zdefiniowania, a w konsekwencji zrozumienia istoty edukacji pozaformalnej i efektywnego stosowania jej walorów w codziennej praktyce jest dokonanie rozróżnienia między trzema typami edukacji. Takiego rozróżnienia dokonano między innymi w:

„Słowniku podstawowych terminów dotyczących krajowego systemu kwalifikacji pod red. Stanisława Sławińskiego; Instytut Badań Edukacyjnych; Warszawa 2014 (http://www.bjk.uw.edu.pl/files/pdf/Slownik_na_strone.pdf).

Edukacja formalna, pozaformalna

Edukacja formalna to uczenie się poprzez udział w programach kształcenia i szkolenia, pro- wadzących do uzyskania kwalifikacji zarejestrowanej”.

Innymi słowy to zinstytucjonalizowany system edukacji odbywający się w zorganizowanych, ustrukturyzowanych ramach. System hierarchicznie uporządkowany, obejmujący edukację przedszkolną, szkolną, kształcenie uniwersyteckie a także kursy i szkolenia zawodowe. Udział w tym systemie w odróżnieniu od uczestnictwa w formach kształcenia pozaformalnego jest w znacznej mierze obowiązkowy (na początkowym etapie) i prowadzi do uzyskania certyfikatów, świadectw dyplomów potwierdzających uzyskane kwalifikacje i uprawnienia. Ważną w kontekście naszych rozważań wyróżnikiem zinstytucjonalizowanego systemu edukacji jest istnienie hierarchii uczeń - nauczyciel. Ten pierwszy występuje w roli biernego odbiorcy wiedzy przekazywanej przez eksperta.

Uczenie się nieformalne - nabywanie wiedzy, umiejętności i kompetencji społecznych w toku różnorodnych aktywności poza zorganizowanymi formami kształcenia się”.

Pojęcie edukacji nieformalnej można z powodzeniem zastąpić sformułowaniem „nauka przez praktykę”. W ciągu całego życia uczestnicząc w rozmaitych aktywnościach, grupach społecznych, wzrastając w określonej kulturze i środowisku zdobywamy różnorodne umiejętności, kształtujemy własne postawy i system wartości. Nieformalne uczenie się nie jest zinstytucjonalizowane, odbywa się na ogół w sposób incydentalny - nieświadomy.

Edukacja pozaformalna - uczenie się zorganizowane instytucjonalnie, jednak poza programami kształcenia i szkolenia prowadzącymi do uzyskania kwalifikacji zarejestrowanej”.

Z pierwszym wskazanym rodzajem kształcenia edukację pozaformalną łączy instytucjonalizacja procesu zdobywania wiedzy. Udział w nauczaniu nie kończy się zdobywaniem oficjalnych kwalifikacji. Od kształcenia formalnego opisywany typ odróżnia dobrowolność, a od nieformalnego intencjonalność - świadomość celów kształcenia. Wreszcie edukacja pozaformalna nie opiera się na sztywnej hierarchii uczeń - nauczyciel, bazuje natomiast na partnerskiej współpracy, współuczestnictwie obu partnerów w procesie kształcenia. Edukację pozaformalną możemy zatem traktować jako „trzecią drogę”, która przenika, łączy i uzupełnia wymienione wyżej rodzaje uczenia się.

Różnice pomiędzy trzema typami edukacji

 

Edukacja formalna (intencjonalna)

Edukacja pozaformalna

(intencjonalna)

Edukacja nieformalna

(incydentalna)

Cel

tak

tak

nie

Plan

tak

tak

nie

Uczestnictwo

Głównie obowiązkowe;

dobrowolne w dalszych etapach

Dobrowolne

Automatyczne

Lider, nauczyciel, prowadzący zajęcia

Dyrektywny

Wspierający, moderator, facylitator,

Brak

Relacja między uczącym i odbiorcą

Hierarchiczna

Partnerska

Brak

Efekty uczenia się

Wiedza, informacje rzadziej praktyczne umiejętności

Kompetencje, praktyczne umiejętności

Kompetencje, praktyczne umiejętności, postawy, system wartości…

Błędy

Podlegają karze, klasyfikacji

Są dopuszczalne, docenia się wyciąganie wniosków, dostrzegania własnych błędów słabości i chęć pracy nad nimi

Uczymy się na błędach

Odpowiedzialność za rezultaty

Edukator

Uczestnik, grupa, edukator

Jednostka

Wiek grupy

Grupa rówieśnicza

Grupa międzypokoleniowa

Grupa międzypokoleniowa

Rola grupy w procesie uczenia się

Ma wpływ, ale nie jest kluczowa

Kluczowa

Jeśli istnieje ma znaczenie

Relacje wewnątrz grupy

Konkurencja

Współpraca

 

Metody

Metody zestandaryzowane np. wykład, lekcja, szkolenie

Metody innowacyjne, bazujące na doświadczeniu i uczestnictwie, odpowiadanie na indywidualne potrzeby uczestników np. warsztaty, metoda projektowa, eventy, metody eksperymentalne, couching, wolontariat

-

źródła: „NFE, Book The Impact of Non Formal Education on young people and society”; Monika Novosadova, i in.; AEGEE, Belgium; http://www.aegee.org/wp-content/uploads/publications/NFE_book.pdf; refleksje własne.
Warto zapoznać się także podobnym zestawieniem przygotowanym przez Anna Szlęk w publikacji: „Uczyć się inaczej. Kompendium wiedzy o edukacji pozaformalnej na podstawie doświadczeń uczestników i uczestniczek programu „Młodzież w Działaniu” 2007 - 2013; http://czytelnia.frse.org.pl/media/FRSE_RAY_wartosc-edukacji_www.pdf

Zanim zaczniemy - powrót do filozofii

Zaletą edukacji pozaformalnej jest podkreślanie kluczowego znaczenia wykorzystywanych metod kształcenia, ich wpływu na potencjalny efekt procesu edukacyjnego. To, w jaki sposób się uczymy decyduje o tym czy ów proces zakończy się sukcesem czy porażką. Podążając za wielokrotnie przywoływaną w tym serwisie sentencją „Powiedz mi, a zapomnę, pokaż mi, a zapamiętam, pozwól mi wziąć udział, a zrozumiem” - edukacja pozaformalna stosuje metody dynamiczne, interaktywne, angażujące uczestników. Taki podejście pozwala na osiągnięcie dodatkowych korzyści płynących z procesu kształcenia. W edukacji pozaformalnej oprócz pracy nad przyswojeniem konkretnego aspektu, zagadnienia jest kształtowanie tzw. kompetencji kluczowych a także postaw, systemu wartości, cech charakteru osób uczących się. Atutami, a zarazem fundamentami prezentowanego podejścia są: elastyczność, otwartość na ciągłe przekształcenia zmiany, innowacje. Nie odnajdziemy skończonego i zestandaryzowanego katalogu metod, technik, narzędzi stosowanych przez edukatorów, ekspertów edukacji pozaformalnej. Sposoby pracy tych ostatnich są przekształcane, uzupełnianie a często tworzone od podstaw, po to, aby najlepiej odpowiadały indywidualnym i grupowym potrzebom uczestników procesu edukacyjnego. „Nieskończość” metod otwiera przed facylitatorami, trenerami, moderatorami etc. szereg możliwości, wymaga podejścia twórczego i niestandardowego tworząc zarazem przestrzeń do rozwoju osobistego i samorealizacji. Aby praca edukacyjna zakończyła się sukcesem, wybór metod i narzędzi pracy musi zostać poprzedzony obserwacją jej odbiorców, rozpoznaniem, potrzeb problemów i wspólnym sformułowaniem celów procesu kształcenia.

Zalety edukacja pozaformalna

Co się sprawdza? - krótki subiektywny przegląd metod

  • Projekt - metoda projektowa zakłada odpowiedzialność młodych ludzi za realizację projektów kulturalnych, edukacyjnych, obywatelskich etc. Ich katalog jest nieskończony. Idea, pomysł projektu to inicjatywa grupy młodzieży, która jest pochodną jej potrzeb, zainteresowań, pasji. Filarem metody projektowej jest praca zespołowa. Każdy z członków grupy przejmuje odpowiedzialność za wybrane działania prowadzące do osiągnięcia zaplanowanych rezultatów projektu. Pełna partycypacja ludzi młodych rozpoczyna się już na etapie planowania projektu, wyznaczenia jego celów, a kończy wraz z ewaluacją i oceną dokonywaną przez uczestników - realizatorów. W projektach wykorzystuje się posiadane zasoby - umiejętności ludzi młodych, a jednocześnie rozwija się, uzupełnia kompetencje, które są niezbędne do osiągnięcia zaplanowanych rezultatów.
  • Zajęcia warsztatowe - grupowa metoda szkoleniowa, w której uczestnicy uczą się poprzez wspólne rozwiązywanie problemów, szukanie nowych rozwiązań, wykonywanie praktycznych zadań. Prowadzący zajęcia jest moderatorem, który umiejętnie steruje ich przebiegiem, pozostając otwartym na sugestie, propozycje, pomysły uczestników.
  • Gry edukacyjne (dydaktyczne) i symulacyjne - stanowią jedną z najpopularniejszych metod edukacji pozaformalnej ich filarem jest czerpanie korzyści z zabawy i współzawodnictwa. Uczestnicy konkurują ze sobą w oparciu o stworzony wcześniej regulamin zabawy. Aktywny udział w grze jest równoznaczny ze stymulowaniem, interakcji, twórczej komunikacji współpracy, budowaniem wspólnej strategii działania - a więc rozwojem szeroko rozumianych kompetencji społecznych. Bardziej zaawansowaną formą gier dydaktycznych są gry symulacyjne. Fabuła gry jest tutaj bardziej rozbudowana i ma służyć symulacji konkretnej sytuacji społecznej.
  • Formy dyskusyjne - kolejna bardzo rozpowszechniona forma angażująca uczestników procesu edukacyjnego, którzy zamiast być biernymi odbiorcami treści, stają się aktywnymi dyskutantami. Konieczność szukania argumentów, przekonywania do swoich racji kształtuje umiejętności kreatywnego myślenia i twórczego rozwiązywania problemów. Dyskusje mogą przyjmować różne formy np. debaty oksfordzkiej, seminariów, sądu nad problemem, metaplanu itp.

Rozpowszechnienie metod i narzędzi edukacji pozaformalnej nie byłoby możliwe bez programu „Młodzież w działaniu” , który w ubiegłym roku zastąpiono programem ERASMUS+ Młodzież http://www.mlodziez.org.pl. Fundusze programu pozwoliły na finansowanie przedsięwzięć skierowanych do młodzieży, wśród opartych przede wszystkim na metodzie projektowej.

  • Inicjatywy młodzieżowe - to projekty powstające z inicjatywy ludzi młodych - najczęściej nieformalnych grup młodzieży skierowane do członków społeczności lokalnej, służące między innymi zwróceniu uwagi na problemy społeczne, promowaniu określonych postaw i wartości, włączaniu młodzieży w proces podejmowania kluczowych decyzji.
  • Międzynarodowe Wymiany młodzieży - bazują na opisywanej powyżej formule projektowej, które poszerzyły zakres korzyści płynących z procesu edukacyjnego o aspekt międzykulturowy. Zaangażowanie w pracę projektową młodych ludzi z dwóch lub więcej krajów, obok umiejętności i kompetencji kształtowanych w trakcie realizacji działań projektowych - tworzenia produktu finalnego, owocuje kształtowaniem świadomości kulturowej, postaw tolerancji i wzajemnego zrozumienia. Jest to możliwe dzięki organizowaniu przez samą młodzież spotkań, warsztatów, seminariów, happeningów poświęconych przełamywaniu stereotypów, ale przede wszystkim stanowi wartość dodaną płynącą z samej szansy spotkania, współpracy, wymiany doświadczeń z rówieśnikami.
  • Wolontariat - jedną z najefektywniejszych metod pozaformalnego edukowania młodych ludzi jest zachęcenie ich do pracy na rzecz innych. Wolontariusze sami wybierają obszar działania - pracy, który bezpośrednio wynika z posiadanych zainteresowań, pasji, umiejętności. To oni decydują czy chcą pracować z dziećmi, młodzieżą, osobami starszymi, czy też w inny sposób przyczyniać się do zmian w otaczającej rzeczywistości. Rozpoczęcie właściwej pracy wolontaryjnej poprzedzone jest fazą przygotowań, która wiąże się z poznaniem praw i obowiązków wolontariusza, specyfiki organizacji i grupy, na rzecz której pracował będzie młody człowiek. Dzięki wolontariatowi młodzież uczy się odpowiedzialności, zdobywa przydatne na rynku pracy kompetencje, umiejętności i doświadczenia zawodowe ale przede wszystkim staje się uczestnikiem społeczeństwa obywatelskiego. Program „Młodzież w działaniu” otworzył przed młodymi wolontariuszami nowe możliwości. Realizowany w jego ramach wolontariat europejski, podobnie jak międzynarodowe wymiany młodzieży, stworzył warunki dla doświadczanie różnorodności i wielokulturowości

źródła: doświadczenia własne; (Poza)formalny poradnik edukacyjny; Patrycja Korczak, Kamil Stanos (red.); Stowarzyszenie Edukacja przez Internet 2013; http://issuu.com/epi_kielce/docs/pozaformalny_poradnik_edukacyjny
„Efekty uczenia się w programie młodzież w działaniu”; Krzysztof Szwałek (red.); Fundacja Rozwoju Systemu Edukacji; Warszawa 2014. http://erasmusplus.org.pl/wp-content/uploads/2014/12/FRSE_Efekty_programu_www.pdf
„Lepsze jutro: Przewodnik po edukacji nieformalnej i pozaformalnej”; Stowarzyszenie Semper Avanti; Wrocław 2013; http://sektor3.wroclaw.pl/biblioteka/wp-content/uploads/2013/10/Przewodnik-po-edukacji-pozaformalnej-pol-ang.pdf

Weź udział - szukaj inspiracji, zainspiruj Naszą społeczność

Wymieniane powyżej cechy promowanego w naszym projekcie podejścia - otwartość na zmiany innowacje, odpowiadanie na realne problemy i potrzeby adresatów owocują ciągłym poszerzaniem katalogu metod tworzonych zarówno przez ekspertów, edukatorów młodzieżowych, jak i samych ludzi młodych. Lista metod wskazanych poniżej z pewnością nie wyczerpuje tematu,. Ich wybór wiąże się z subiektywnym, indywidualnym doświadczeniem autorki tego artykułu. Krótki przegląd ma być dla Was jedynie zaproszeniem, inspiracją, bodźcem do samodzielnych poszukiwań, w myśl zasady „…pozwól mi wziąć udział a zrozumiem”. Już wkrótce zostanie on uzupełniony o dobre praktyki stosowane przez ekspertów naszych organizacji - które opublikujemy w zakładce biblioteka materiałów: prezentacje projektowe). Zamierzamy także sukcesywnie publikować artykuły poświęcone szczegółowym założeniom kolejnych metod i narzędzi oraz potencjalnym możliwościom ich wykorzystania w pracy z młodzieżą zagrożoną wykluczeniem społecznym.

Dalszych inspiracji możecie szukać w literaturze oraz na stronach internetowych.

Mamy także nadzieję, że uda nam się nakłonić Was do inspirowania naszej społeczności -publikowania własnych refleksji płynących z doświadczeń z edukacją pozaformalną - stopniowego uzupełniania katalogu metod i narzędzi w zakładce materiały społeczności.

Weź udział w szkoleniach

Obserwuj pracę kolegów z hiszpani i niemiec

Zobacz

Please publish modules in offcanvas position.